Kontrola podatkowa – odwołanie od decyzji i prawa podatnika

Zakończyła się kontrola podatkowa lub celno-skarbowa, urząd zakwestionował Twoje rozliczenia, a Ty nie zgadzasz się z ustaleniami i nie skorygowałeś deklaracji zgodnie ze stanowiskiem organu. Co dzieje się dalej? Czy urząd może nakazać zapłatę dodatkowego podatku, zabezpieczyć zobowiązanie na majątku, a nawet wszcząć postępowanie karne skarbowe?

Zakończenie kontroli nie zawsze oznacza koniec sporu z urzędem. Jeżeli organ stwierdzi nieprawidłowości, sprawa może przejść do postępowania podatkowego, którego celem jest ustalenie prawidłowej wysokości zobowiązania. W określonych okolicznościach możliwe jest również zabezpieczenie zobowiązania podatkowego, a jeżeli istnieje podejrzenie popełnienia czynu zabronionego – wszczęcie odrębnego postępowania karnego skarbowego lub karnego.

Nie oznacza to jednak, że podatnik jest pozbawiony możliwości obrony. Na każdym z tych etapów należy ocenić podstawy działania organu, zgromadzone dowody i dostępne środki prawne. W tym artykule wyjaśniam, jakie konsekwencje może mieć kontrola podatkowa i jak można zakwestionować decyzje urzędu.

Co dzieje się po zakończeniu kontroli podatkowej?

Jeżeli w toku zwykłej kontroli podatkowej organ stwierdzi nieprawidłowości, może podjąć dalsze działania zmierzające do określenia prawidłowej wysokości zobowiązania podatkowego. W wielu przypadkach wiąże się to z wszczęciem postępowania podatkowego, które ma odrębny charakter od samej kontroli.

Inaczej uregulowano sytuację po kontroli celno-skarbowej. W przypadkach wskazanych w art. 83 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej kontrola może przekształcić się w postępowanie podatkowe, między innymi wtedy, gdy stwierdzono nieprawidłowości, a kontrolowany nie złożył wymaganej deklaracji lub korekty albo organ jej nie uwzględnił. Szczegółowe zasady zależą od zakresu kontroli i okoliczności konkretnej sprawy.

Celem postępowania podatkowego jest wyjaśnienie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia, jeżeli istnieją do tego podstawy. Organ może określić wysokość zobowiązania podatkowego, zakwestionować wykazaną nadwyżkę podatku naliczonego albo ustalić inne konsekwencje przewidziane w odpowiednich przepisach. Nie oznacza to jednak, że ustalenia z kontroli muszą zostać bezkrytycznie powtórzone w decyzji. Organ ma obowiązek działać na podstawie prawa, zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie.

Jakie prawa ma podatnik w postępowaniu podatkowym?

Postępowanie podatkowe nie polega wyłącznie na przedstawieniu podatnikowi ustaleń urzędu i nakazaniu mu zapłaty. Strona ma prawo czynnie uczestniczyć w sprawie, przedstawiać wyjaśnienia, składać wnioski dowodowe i kwestionować ustalenia, które uważa za nieprawidłowe.

Jeżeli urząd twierdzi na przykład, że określone faktury dokumentują fikcyjne transakcje, podatnik może przedstawić dokumentację potwierdzającą rzeczywisty przebieg współpracy, dowody dostawy towaru, korespondencję handlową, umowy, potwierdzenia płatności czy inne materiały istotne dla sprawy. To, jakie dowody będą przydatne, zależy od charakteru zarzutów oraz rodzaju rozliczenia.

Przed wydaniem decyzji organ co do zasady powinien umożliwić stronie wypowiedzenie się w sprawie zebranego materiału dowodowego. Zgodnie z art. 200 Ordynacji podatkowej termin na przedstawienie stanowiska wynosi zasadniczo siedem dni, choć ustawa przewiduje wyjątki. Warto wykorzystać tę możliwość, zwłaszcza gdy zgromadzone materiały nie potwierdzają wniosków urzędu lub nie uwzględniają wszystkich okoliczności sprawy.

Nie należy zakładać, że skoro kontrolujący sformułowali określone zarzuty, to sprawa jest już przesądzona. Ustalenia organu trzeba analizować pod kątem faktów, dowodów i właściwych przepisów. Właśnie na tym etapie odpowiednio przygotowane stanowisko strony może mieć istotne znaczenie dla treści przyszłej decyzji.

Czy urząd może zabezpieczyć zobowiązanie podatkowe na majątku?

Tak. W określonych sytuacjach organ podatkowy może zabezpieczyć wykonanie zobowiązania podatkowego jeszcze przed upływem terminu jego płatności, również w toku kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej lub postępowania podatkowego. Podstawę stanowi art. 33 Ordynacji podatkowej.

Warunkiem jest wystąpienie uzasadnionej obawy, że zobowiązanie podatkowe nie zostanie wykonane. Ustawa wskazuje przykładowo na trwałe nieuiszczanie wymagalnych zobowiązań publicznoprawnych albo dokonywanie czynności polegających na zbywaniu majątku, które mogą utrudnić lub udaremnić egzekucję. Sam fakt prowadzenia kontroli czy sporu z urzędem nie powinien być utożsamiany z automatycznym spełnieniem tej przesłanki. Organ musi ocenić okoliczności konkretnej sprawy i uzasadnić zastosowanie zabezpieczenia.

Zabezpieczenie może obejmować majątek podatnika, a w przypadkach przewidzianych w ustawie również majątek wspólny małżonków. W zależności od sytuacji może wiązać się między innymi z ustanowieniem hipoteki przymusowej lub zastawu skarbowego. Trzeba przy tym odróżnić samo zabezpieczenie zobowiązania od egzekucji zaległości podatkowej. Są to odrębne instytucje prawne, a ich przesłanki i skutki nie są identyczne.

Jeżeli organ wyda decyzję o zabezpieczeniu, należy uważnie przeanalizować jej podstawę prawną, uzasadnienie i pouczenie o przysługujących środkach zaskarżenia. Można badać między innymi to, czy rzeczywiście wykazano uzasadnioną obawę niewykonania zobowiązania oraz czy zakres zabezpieczenia znajduje uzasadnienie w okolicznościach sprawy.

Czy po kontroli urząd może nałożyć dodatkowe zobowiązanie podatkowe?

W niektórych przypadkach tak. Oprócz określenia kwoty podatku do zapłaty przepisy przewidują również możliwość ustalenia dodatkowego zobowiązania podatkowego. Przykładem są określone nieprawidłowości w rozliczeniach VAT, dla których ustawa o podatku od towarów i usług przewiduje dodatkowe zobowiązanie, w tym w niektórych sytuacjach w wysokości 30% lub nawet 100% kwoty określonych nieprawidłowości.

Nie oznacza to jednak, że każda kontrola zakończona zakwestionowaniem rozliczeń prowadzi do nałożenia dodatkowego zobowiązania w takiej wysokości. Możliwość jego ustalenia zależy od spełnienia ustawowych przesłanek, rodzaju naruszenia oraz zastosowania przewidzianych w ustawie wyłączeń i wyjątków. Organ powinien wskazać podstawę prawną i wyjaśnić, dlaczego w danej sprawie zachodzą przesłanki do zastosowania tej instytucji.

W przypadku zakwestionowania takiego rozstrzygnięcia należy przeanalizować zarówno samą zasadność ustaleń podatkowych, jak i odrębne przesłanki zastosowania dodatkowego zobowiązania. Są to kwestie, które mogą wymagać osobnych argumentów prawnych.

Kiedy może zostać wszczęte postępowanie karne skarbowe?

Jeżeli w trakcie kontroli lub dalszych czynności organów pojawi się podejrzenie, że doszło do popełnienia czynu zabronionego określonego w Kodeksie karnym skarbowym, może zostać wszczęte postępowanie karne skarbowe. Może ono dotyczyć przykładowo nierzetelnego prowadzenia ksiąg, uchylania się od opodatkowania, podania nieprawdy w deklaracji albo posługiwania się nierzetelnymi fakturami – zależnie od ustalonych okoliczności i spełnienia przesłanek konkretnego przepisu.

Należy jednak podkreślić, że nie każda nieprawidłowość podatkowa stanowi przestępstwo lub wykroczenie skarbowe. Odpowiedzialność karna skarbowa wymaga ustalenia, czy zachowanie konkretnej osoby wypełnia znamiona czynu zabronionego. Znaczenie mogą mieć między innymi charakter naruszenia, wysokość uszczuplenia, sposób działania, wina oraz pozostałe okoliczności wskazane w ustawie.

W postępowaniu karnym skarbowym mogą być prowadzone czynności dowodowe, a w razie spełnienia ustawowych przesłanek konkretnej osobie mogą zostać przedstawione zarzuty. W zależności od kwalifikacji prawnej czynu i okoliczności sprawy sankcje przewidziane w Kodeksie karnym skarbowym obejmują między innymi grzywnę, a w przypadku przestępstw skarbowych także karę pozbawienia wolności lub obie te kary łącznie. Nie należy jednak utożsamiać wszczęcia postępowania z przesądzeniem winy.

Czy nieprawidłowości podatkowe mogą prowadzić również do odpowiedzialności na podstawie Kodeksu karnego?

W niektórych sprawach tak. Zachowanie związane z rozliczeniami podatkowymi może, zależnie od jego charakteru, podlegać ocenie nie tylko na gruncie Kodeksu karnego skarbowego, ale również Kodeksu karnego. Przykładem mogą być określone czyny dotyczące fałszowania faktur lub posługiwania się nimi, uregulowane między innymi w art. 270a i 271a Kodeksu karnego. Przepisy te dotyczą konkretnych zachowań i nie powinny być stosowane wyłącznie na podstawie samego faktu zakwestionowania faktury przez organ podatkowy.

Odpowiedzialność karna wymaga odrębnej oceny prawnej oraz ustalenia, czy zostały spełnione znamiona określonego przestępstwa. Postępowanie karne lub karne skarbowe ma przy tym odmienny cel i przebieg niż postępowanie podatkowe, w którym organ ustala wysokość zobowiązania.

Osoba, której dotyczą czynności karne, ma własne prawa procesowe, w tym prawo do obrony. Z tego względu w przypadku otrzymania wezwania w charakterze podejrzanego lub uzyskania informacji o wszczęciu postępowania należy ustalić, jakiego czynu dotyczy sprawa, jaki jest status procesowy danej osoby oraz jakie uprawnienia przysługują jej na danym etapie.

Jak odwołać się od decyzji podatkowej do dyrektora izby administracji skarbowej?

Jeżeli organ pierwszej instancji wyda decyzję, z którą podatnik się nie zgadza, co do zasady przysługuje mu odwołanie do organu wyższego stopnia. W typowej sprawie prowadzonej przez naczelnika urzędu skarbowego będzie nim dyrektor izby administracji skarbowej (IAS). Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżoną decyzję.

Zasadniczy termin na wniesienie odwołania wynosi 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Pismo powinno wskazywać zarzuty wobec decyzji, określać istotę i zakres żądania oraz przedstawiać dowody uzasadniające stanowisko podatnika. Podstawowe reguły wynikają z art. 220–223 Ordynacji podatkowej. W konkretnej sprawie należy zawsze sprawdzić pouczenie dołączone do decyzji, ponieważ właściwość organu i dostępne środki prawne zależą od rodzaju rozstrzygnięcia.

W odwołaniu można podnosić zarówno zarzuty dotyczące błędnej wykładni lub zastosowania przepisów, jak i nieprawidłowości w ustaleniach faktycznych, ocenie dowodów czy przebiegu postępowania. Warto precyzyjnie wyjaśnić, dlaczego decyzja powinna zostać uchylona lub zmieniona, a nie ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że podatnik nie zgadza się z urzędem.

Czy decyzję podatkową można zaskarżyć do wojewódzkiego sądu administracyjnego?

Tak. Jeżeli organ drugiej instancji utrzyma decyzję w mocy albo wyda inne niekorzystne rozstrzygnięcie, podatnik może co do zasady wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego (WSA). Skargę wnosi się za pośrednictwem organu, którego decyzja jest zaskarżana, w terminie 30 dni od dnia doręczenia rozstrzygnięcia. Przed wniesieniem skargi należy sprawdzić jej dopuszczalność, wymagania formalne i pouczenie zawarte w decyzji.

Sąd administracyjny kontroluje legalność działania organów. Bada między innymi, czy przepisy zostały prawidłowo zastosowane, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z prawem i czy uzasadnienie decyzji pozwala zweryfikować tok rozumowania organu. Nie jest to po prostu kolejne postępowanie podatkowe prowadzone od początku przez inny urząd.

Od orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego może następnie przysługiwać skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA), jeżeli spełnione są wymagania ustawowe. Co do zasady termin na jej wniesienie wynosi 30 dni od doręczenia odpisu orzeczenia z uzasadnieniem, a sporządzenie skargi kasacyjnej wymaga profesjonalnego zastępstwa, z wyjątkami określonymi w przepisach.

Ważne jest zatem, aby nie przeoczyć żadnego z terminów. Odwołanie do IAS, skarga do WSA i skarga kasacyjna do NSA to odrębne środki prawne, które służą na różnych etapach sporu i wymagają odpowiedniego sformułowania zarzutów.

Jak bronić swoich praw po kontroli podatkowej?

Po zakończeniu kontroli warto spojrzeć na sprawę całościowo. Trzeba przeanalizować protokół lub wynik kontroli, korespondencję z urzędem, złożone deklaracje i dokumenty źródłowe. Następnie należy ustalić, czy sprawa wymaga dalszej argumentacji w postępowaniu podatkowym, zakwestionowania decyzji o zabezpieczeniu, wniesienia odwołania czy podjęcia działań związanych z postępowaniem karnym skarbowym.

Każda z tych procedur ma własne reguły. Argumenty, które są istotne dla określenia wysokości podatku, nie zawsze będą wystarczające w postępowaniu karnym skarbowym, a zarzuty dotyczące zabezpieczenia majątku wymagają oceny odrębnych przesłanek ustawowych. Dlatego ważne jest nie tylko zgromadzenie dokumentów, ale również określenie celu i właściwej podstawy prawnej każdego pisma.

Radca prawny zajmujący się kontrolami podatkowymi w Ostrowie Wielkopolskim może pomóc w analizie ustaleń organu, przygotowaniu stanowiska w postępowaniu podatkowym, opracowaniu odwołania od decyzji oraz ocenie możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia do sądu administracyjnego. W zależności od charakteru sprawy pomoc prawna może obejmować również ocenę decyzji o zabezpieczeniu zobowiązania oraz wsparcie w związku z postępowaniem karnym skarbowym.

Kontrola podatkowa nie musi oznaczać, że stanowisko urzędu jest ostateczne. Kluczowe jest jednak terminowe działanie, analiza dowodów i wykorzystanie środków prawnych właściwych dla konkretnej procedury.

Jeżeli potrzebujesz pomocy w związku z kontrolą podatkową lub celno-skarbową, postępowaniem podatkowym albo odwołaniem od decyzji urzędu, zapraszam do kontaktu z kancelarią.

Co dzieje się po kontroli podatkowej? Postępowanie, zabezpieczenie i odwołanie od decyzji